«اطلس هوش مصنوعی: قدرت، سیاست و هزینه‌های جهانی هوش مصنوعی» نوشته‌ی کیت کرافورد، کتابی است که تلاش می‌کند تصویر متفاوتی از هوش مصنوعی به ما نشان دهد؛ تصویری فراتر از الگوریتم‌ها، ربات‌ها و ماشین‌هایی که قرار است روزبه‌روز هوشمندتر شوند. کرافورد در این اثر می‌پرسد پشت فناوری‌ای که اغلب بی‌طرف، غیرمادی و آینده‌نگر معرفی می‌شود، چه منابع، انسان‌ها، شرکت‌ها و ساختارهای قدرتی قرار دارند؟

نویسنده معتقد است هوش مصنوعی آن‌قدر که در تصور عمومی «مجازی» و ناملموس به نظر می‌رسد، انتزاعی نیست. ساختن و گسترش سامانه‌های هوش مصنوعی به مواد معدنی، انرژی، زیرساخت‌های عظیم، داده‌های انسانی و نیروی کار وابسته است. از استخراج مواد اولیه برای ساخت تجهیزات گرفته تا مراکز داده، کارگرانی که داده‌ها را برچسب‌گذاری و پردازش می‌کنند و اطلاعات شخصی میلیون‌ها انسان، همه بخشی از چیزی هستند که پشت ظاهر بی‌دردسر و خودکار هوش مصنوعی پنهان می‌ماند.

کرافورد برای بررسی این موضوع، هوش مصنوعی را نه صرفاً یک مسئله فنی، بلکه پدیده‌ای اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و زیست‌محیطی می‌داند. او نشان می‌دهد که توسعه این فناوری با مسئله‌هایی مانند استخراج منابع طبیعی، بهره‌کشی از نیروی کار، جمع‌آوری گسترده داده‌ها، نظارت، تبعیض و نابرابری پیوند خورده است. به همین دلیل، پرسش اصلی کتاب فقط این نیست که «هوش مصنوعی چه کارهایی می‌تواند انجام دهد؟»، بلکه این است که چه کسانی از آن سود می‌برند، چه کسانی هزینه‌اش را می‌پردازند و چه قدرتی پشت تصمیم‌های آن قرار دارد؟

یکی از بخش‌های مهم کتاب به مفهوم «کار» اختصاص دارد. بسیاری از خدماتی که ظاهراً توسط ماشین‌ها و الگوریتم‌ها به‌صورت خودکار انجام می‌شوند، در واقع به حجم قابل‌توجهی از نیروی انسانی وابسته‌اند؛ از کارگران مراکز انبار و زیرساخت‌های فناوری گرفته تا افرادی که داده‌ها را برای آموزش مدل‌های یادگیری ماشین آماده و دسته‌بندی می‌کنند. بنابراین، کرافورد تصویر رایج از هوش مصنوعی به‌عنوان فناوری کاملاً خودکار و مستقل از انسان را به چالش می‌کشد.

کتاب همچنین به مسئله‌ی داده و طبقه‌بندی انسان‌ها می‌پردازد. الگوریتم‌ها فقط اطلاعات را پردازش نمی‌کنند؛ آن‌ها می‌توانند افراد را دسته‌بندی، ارزیابی و درباره‌شان تصمیم‌گیری کنند. از این منظر، هوش مصنوعی می‌تواند بر هویت، فرصت‌ها و حتی آزادی افراد تأثیر بگذارد. کرافورد هشدار می‌دهد که اگر این سیستم‌ها را کاملاً بی‌طرف و عینی تصور کنیم، ممکن است نقش انسان‌ها، ارزش‌ها و ایدئولوژی‌هایی را که در طراحی و استفاده از آن‌ها دخالت دارند، نادیده بگیریم.

وجه مهم دیگر کتاب، توجه به محیط زیست است. «اطلس هوش مصنوعی» یادآوری می‌کند که انقلاب دیجیتال بدون هزینه‌ی مادی نیست. استخراج مواد معدنی موردنیاز تجهیزات، مصرف انرژی مراکز داده و گسترش زیرساخت‌های محاسباتی، همگی ردپایی واقعی بر سیاره بر جای می‌گذارند. به همین دلیل، کرافورد هوش مصنوعی را بخشی از یک شبکه‌ی جهانی از منابع، نیروی انسانی، سرمایه و قدرت می‌بیند، نه موجودیتی مستقل که در فضای مجازی زندگی می‌کند.

حال‌وهوای کتاب تحلیلی، انتقادی و در عین حال روایی است. کرافورد برای توضیح ایده‌هایش فقط به بحث‌های نظری اکتفا نمی‌کند و خواننده را به مکان‌هایی مانند معادن، مراکز داده، انبارها و فضاهای مرتبط با جمع‌آوری و طبقه‌بندی اطلاعات می‌برد. همین رویکرد باعث می‌شود مسئله‌ای که ممکن است در نگاه اول کاملاً فنی و پیچیده به نظر برسد، به زندگی روزمره و تجربه‌ی واقعی انسان‌ها پیوند بخورد.

اهمیت «اطلس هوش مصنوعی» در زمانی بیشتر آشکار می‌شود که هوش مصنوعی با سرعت زیادی وارد زندگی روزمره، آموزش، اقتصاد، رسانه، سیاست و تصمیم‌گیری‌های اجتماعی شده است. این کتاب دعوتی است برای اینکه پیش از شیفته شدن به وعده‌های مربوط به آینده‌ی هوش مصنوعی، درباره‌ی هزینه‌های پنهان آن نیز سؤال کنیم. کرافورد نمی‌خواهد صرفاً با فناوری مخالفت کند؛ او می‌خواهد نشان دهد که برای ساختن آینده‌ای عادلانه‌تر، باید درباره‌ی ساختار قدرت، منابع و مناسبات انسانیِ پشت فناوری نیز تصمیم بگیریم.

اگر به هوش مصنوعی، فناوری، آینده‌ی جامعه، سیاست، اقتصاد دیجیتال و تأثیر فناوری بر زندگی انسان علاقه دارید، «اطلس هوش مصنوعی» کتابی است که می‌تواند نگاهتان را به این حوزه تغییر دهد. این کتاب قرار نیست به شما یاد بدهد چگونه یک مدل هوش مصنوعی بسازید؛ بلکه سؤال مهم‌تری مطرح می‌کند: وقتی هوش مصنوعی جهان ما را تغییر می‌دهد، چه کسی جهان را از طریق هوش مصنوعی شکل می‌دهد و هزینه‌ی این تغییر را چه کسانی می‌پردازند؟

«اطلس هوش مصنوعی» در نهایت کتابی درباره‌ی خودِ ماشین‌ها نیست؛ درباره‌ی انسان‌ها، منابع، قدرت و جهانی است که در حال ساختن فناوری‌های آینده است. شاید بعد از خواندن آن، هر بار که با یک ابزار هوش مصنوعی روبه‌رو می‌شوید، فقط به قابلیت‌هایش فکر نکنید؛ بلکه به این پرسش هم فکر کنید که چه زنجیره‌ی عظیمی از انسان‌ها، منابع طبیعی، داده‌ها و تصمیم‌های سیاسی پشت آن قرار گرفته است.