در میان آثار طنز معاصر فارسی، نام ایرج پزشک‌زاد بیش از هر چیز با «دایی‌جان ناپلئون» گره خورده است؛ اما پیش از آن‌که آن شاهکار خلق شود، پزشک‌زاد با رمانی هوشمندانه و متفاوت، توانایی خود را در آمیختن تاریخ، تخیل و نقد اجتماعی به نمایش گذاشت: «ماشاءالله‌خان در بارگاه هارون‌الرشید». این اثر که نخستین بار در سال ۱۳۳۷ در مجله اطلاعات جوانان منتشر شد و بعدها در سال ۱۳۵۰ در مجله فردوسی به چاپ رسید، نمونه‌ای شاخص از طنز اندیشمندانه‌ای است که هم سرگرم می‌کند و هم مخاطب را وادار به تأمل می‌سازد.

قهرمان داستان، ماشاءالله‌خان، مردی ساده و کم‌ادعاست که به عنوان دربان یک بانک روزگار می‌گذراند. زندگی برای او مجموعه‌ای از تکرار، بی‌اعتنایی و بی‌عدالتی‌های کوچک و بزرگ است. او که از شرایط زمانه‌ی خود دل‌خوشی ندارد، به گذشته پناه می‌برد؛ گذشته‌ای که در ذهنش شکلی آرمانی و باشکوه دارد. علاقه‌ی وسواس‌گونه‌اش به کتاب‌های تاریخی، به‌ویژه روایت‌هایی از دوران خلافت عباسی و عصر هارون‌الرشید، در او این باور را تقویت کرده که «در زمان اشتباهی» به دنیا آمده است.

ماشاءالله‌خان به تدریج به این نتیجه می‌رسد که اگر می‌توانست در بغدادِ دوران هارون‌الرشید زندگی کند، قدر و منزلت بیشتری می‌یافت و استعدادهایش شکوفا می‌شد. این خیال خام سرانجام او را به نزد مرتاضی هندی در تهران می‌کشاند؛ مردی مرموز که مدعی است می‌تواند روح افراد را در زمان جابه‌جا کند. ماشاءالله‌خان بی‌درنگ این فرصت را می‌پذیرد و از او می‌خواهد روحش را به قرن‌ها پیش، به بارگاه هارون‌الرشید ببرد.

با تحقق این آرزو، داستان وارد مرحله‌ای تازه می‌شود. ماشاءالله‌خان ناگهان خود را در بغدادِ عصر عباسی می‌یابد؛ اما آنچه پیش روی اوست، با تصویر درخشان و شاعرانه‌ای که در ذهن ساخته بود فاصله‌ای عمیق دارد. او با دستگاه حکومتی‌ای روبه‌رو می‌شود که در آن، قدرت مطلقه بر همه چیز سایه انداخته و کوچک‌ترین خطا می‌تواند به مجازاتی سنگین بینجامد. فضای شهر آکنده از خرافات، چاپلوسی درباریان، رقابت‌های پنهان و آشکار سیاسی و ترسی دائمی از غضب خلیفه است.

شخصیت‌هایی مانند مسرور، جلاد بارگاه، یادآور این واقعیت‌اند که اقتدار سیاسی آن عصر بر پایه‌ی خشونت استوار بوده است. ماشاءالله‌خان که با شور و شوقی ساده‌دلانه قدم به این جهان گذاشته، به‌تدریج درمی‌یابد که تاریخِ مورد علاقه‌اش نه صحنه‌ی شکوه و عدالت، بلکه میدان قدرت‌طلبی و بی‌رحمی است. حتی تلاش او برای جلوگیری از واقعه‌ای تاریخی همچون قتل جعفر برمکی نیز به جایی نمی‌رسد و نشان می‌دهد که فردِ تنها، در برابر سازوکار پیچیده‌ی قدرت، ناتوان است.

نقطه‌ی قوت رمان در همین تضاد نهفته است: فاصله‌ی میان «تاریخ خیالی» و «تاریخ واقعی». پزشک‌زاد با بهره‌گیری از شگرد سفر در زمان، امکانی فراهم می‌کند تا خواننده از بیرون به هر دو دوره بنگرد؛ هم به گذشته و هم به حال. طنز او نه سطحی است و نه صرفاً برای خنداندن؛ بلکه خنده‌ای تلخ و آگاهانه می‌آفریند که لایه‌های عمیق‌تری از معنا را آشکار می‌کند.

در این روایت، گذشته بهانه‌ای است برای نقد حال. نویسنده به ظرافت نشان می‌دهد که میل به اسطوره‌سازی از تاریخ، اغلب ناشی از نارضایتی از زمانه‌ی کنونی است. انسان‌هایی مانند ماشاءالله‌خان، به جای تلاش برای اصلاح وضعیت موجود، به گذشته‌ای پناه می‌برند که آن را بی‌عیب و نقص می‌پندارند. اما تجربه‌ی او ثابت می‌کند که هیچ دوره‌ای از تاریخ خالی از خطا، ظلم و کاستی نبوده است. آنچه تغییر می‌کند، شکل و ظاهر مسائل است، نه ماهیت آن‌ها.

ایرج پزشک‌زاد، حقوق‌دان و نویسنده‌ی برجسته‌ی ایرانی، تحصیلات خود را در فرانسه گذراند و سال‌ها در وزارت دادگستری و امور خارجه فعالیت داشت. تسلط او بر زبان فرانسه و آشنایی‌اش با ادبیات و تاریخ اروپا، نگاه تحلیلی و تطبیقی خاصی به آثارش بخشیده است. پیش از شهرت گسترده‌اش با «دایی‌جان ناپلئون»، با نوشتن داستان‌هایی طنزآمیز مانند «حاج مم‌جعفر در پاریس» استعداد خود را نشان داده بود.

«ماشاءالله‌خان در بارگاه هارون‌الرشید» را می‌توان تمرینی جدی و موفق برای آفرینش جهان طنزآمیزی دانست که بعدها در آثار دیگرش به اوج رسید. در این رمان، هم علاقه‌ی او به تاریخ دیده می‌شود و هم دغدغه‌ی نقد ساختارهای قدرت و ذهنیت‌های قالبی. گفته می‌شود ایده‌ی سفر در زمان برای او الهام‌گرفته از فضای سینمایی بوده است؛ اما آن را به شکلی بومی و متناسب با فرهنگ ایرانی بازآفرینی کرده است.

این رمان در گذر زمان الهام‌بخش آثار دیگری نیز بوده و ساختار «سفر به گذشته برای نقد حال» بعدها در برخی تولیدات نمایشی و تلویزیونی بازتاب یافته است. همچنین نسخه‌های صوتی کتاب با صدای هنرمندانی چون ایوب آقاخانی و روایت‌های رادیویی آن، موجب شده نسل‌های تازه نیز با این اثر آشنا شوند.

امروز، خواندن این رمان همچنان تازگی دارد؛ زیرا مسئله‌ی اصلی آن ــ گرایش به اسطوره‌سازی از گذشته و نارضایتی از اکنون ــ همچنان در جوامع مختلف دیده می‌شود. پزشک‌زاد با زبانی شیرین و روایتی پرکشش، ما را به سفری می‌برد که در پایانش درمی‌یابیم «دوران طلایی» بیش از آن‌که واقعیتی تاریخی باشد، ساخته و پرداخته‌ی ذهن انسانِ خسته از حال است.

«ماشاءالله‌خان در بارگاه هارون‌الرشید» رمانی است که در قالب داستانی خیال‌انگیز، پرسشی جدی را مطرح می‌کند: آیا گذشته‌ای که می‌ستاییم، همان‌قدر که می‌پنداریم روشن و بی‌نقص بوده است؟ پزشک‌زاد پاسخ را نه در قالب خطابه، بلکه از مسیر طنز و تجربه‌ی شخصیتش ارائه می‌دهد. نتیجه آن است که خواننده پس از پایان کتاب، هم لبخندی بر لب دارد و هم نگاهی نقادانه‌تر به تاریخ و زمانه‌ی خود.