کتاب «مردم نیامده‌اند» دریچه‌ای است به دلِ یکی از پرآشوب‌ترین مقاطع تاریخ معاصر ایران؛ اثری که دو سفرنامه از میرزا مهدی‌خان بدایع‌نگار (لاهوتی) ، شاعر، ادیب و از چهره‌های هوادار مشروطه را در بر می‌گیرد. این نوشته‌ها نه صرفاً گزارش یک سفر، بلکه روایتی زنده از روزگاری‌اند که سرنوشت آزادی‌خواهی ایرانیان در هاله‌ای از بیم و امید قرار داشت؛ روزهایی هم‌زمان با آغاز مشروطه و سلطنت محمدعلی‌شاه، هنگامی که سایه‌ی استبداد و خطر فروپاشی مجلس بر کشور سنگینی می‌کرد.

سفرنامه‌ی نخست در سال ۱۳۲۶ قمری (۱۲۸۷ خورشیدی) نگاشته شده؛ زمانی که التهاب سیاسی به اوج رسیده بود. بدایع‌نگار سفر خود را از حرم شاه‌عبدالعظیم آغاز می‌کند، راهی بیدخت گناباد می‌شود و مدتی را در محافل دراویش نعمت‌اللهی می‌گذراند، سپس به مشهد می‌رود و پس از حدود یک ماه اقامت، به تهران بازمی‌گردد. روایت او از این مسیر، تنها شرح منزل‌ها و توقفگاه‌ها نیست؛ بلکه تصویری دقیق از وضعیت راه‌ها، امنیت، معیشت مردم، ساختار اجتماعی شهرها و فضای فکری آن دوره ارائه می‌دهد. سفرنامه‌ی دوم که سال‌ها بعد (۱۳۴۳ قمری / ۱۳۰۳ خورشیدی) نوشته شده، کوتاه‌تر و بیشتر جنبه‌ی یادداشت‌گونه دارد، اما از رهگذر مقایسه‌ی دو سفر، می‌توان دگرگونی‌های بیست‌ساله در شیوه‌ی سفر و اوضاع عمومی کشور را مشاهده کرد.

اهمیت «مردم نیامده‌اند» تنها در ثبت جزئیات جغرافیایی یا شرح آیین‌ها نیست؛ ارزش اصلی آن در گزارش‌های دست‌اول از رجال سیاسی و فضای اجتماعی دوران مشروطه نهفته است. بدایع‌نگار که خود در بطن تحولات فکری و سیاسی زمانه‌اش حضور داشت، تصویری نزدیک و گاه کم‌سابقه از شخصیت‌هایی به دست می‌دهد که درباره‌ی برخی از آن‌ها اطلاعات چندانی در منابع دیگر وجود ندارد. از این رو، کتاب برای پژوهشگران تاریخ مشروطه و علاقه‌مندان به تاریخ اجتماعی ایران منبعی قابل توجه به شمار می‌رود.

میرزا مهدی‌خان، که در آغاز با تخلص «مخلص» شعر می‌سرود و پس از پیوستن به طریقت نعمت‌اللهی لقب «لاهوتی» را برگزید، نویسنده‌ای پرکار بود و آثار متعددی در حوزه‌های دینی، ادبی و علمی از خود برجای گذاشت. دیوان اشعارش و مثنوی «خیرالکلام» تنها بخشی از میراث ادبی اوست. همین پیشینه‌ی گسترده سبب شده نثر سفرنامه‌هایش رنگ‌وبویی ادبی، دقیق و در عین حال صمیمی داشته باشد.

«مردم نیامده‌اند» بیش از آنکه یک سفرنامه‌ی معمولی باشد، سندی تاریخی از لحظه‌ای سرنوشت‌ساز در کشاکش آزادی و استبداد است؛ روایتی از راه‌ها، شهرها، باورها و آدم‌هایی که در میانه‌ی تلاطم تاریخ ایستاده بودند. خواندن این کتاب، همراهی با نویسنده‌ای است که هم شاعر است، هم ناظر اجتماعی، و هم شاهد روزگار پرآشوب مشروطه؛ فرصتی برای دیدن تاریخ نه از پشت تریبون‌ها، بلکه از دل جاده‌ها و نگاه یک مسافر اندیشمند.